Net Zero là gì? Khác trung hoà carbon, cam kết 2050 và lộ trình

Net Zero (phát thải ròng bằng 0) là trạng thái lượng khí nhà kính con người thải ra được cân bằng bởi lượng con người loại bỏ khỏi khí quyển. Với doanh nghiệp, net zero nghĩa là giảm sâu phát thải phạm vi 1, 2, 3 trước, rồi mới trung hoà phần dư nhỏ còn lại bằng loại bỏ carbon.

Bài này giải thích net zero theo cách dễ áp dụng: định nghĩa, khác gì với trung hoà carbon, Việt Nam cam kết gì, chuẩn SBTi cho doanh nghiệp đang thay đổi ra sao, và doanh nghiệp nên bắt đầu từ bước nào.

Net Zero là gì?

Net zero là một trạng thái cân bằng. Một bên là khí nhà kính do con người thải ra. Bên kia là khí nhà kính do con người chủ động loại bỏ khỏi khí quyển, ví dụ trồng rừng mới hoặc thu giữ và lưu trữ carbon. Khi hai bên bằng nhau trong cùng một giai đoạn, phát thải "ròng" bằng 0.

Khái niệm này gắn với Thoả thuận Paris. Điều 4.1 của Thoả thuận đặt mục tiêu đạt cân bằng giữa phát thải do con người từ các nguồn và lượng hấp thụ bởi các bể chứa trong nửa sau thế kỷ này. Đó là nền tảng để các quốc gia và doanh nghiệp đặt mốc net zero, thường là năm 2050.

Cần phân biệt hai cách dùng:

• Net zero CO2: chỉ tính khí CO2.
• Net zero khí nhà kính: tính cả CH4, N2O, các khí F (HFC, PFC, SF6, NF3), quy đổi ra CO2 tương đương (CO2e).

Khi doanh nghiệp nói "net zero", người đọc nên hỏi ngay: tính những khí nào, phạm vi nào, mốc năm nào. Một cam kết net zero chỉ có ý nghĩa khi trả lời rõ ba câu này.

"Ròng" không có nghĩa là không còn phát thải. Gần như mọi nền kinh tế đều còn một phần phát thải khó cắt bỏ, ví dụ từ một số quy trình công nghiệp hoặc nông nghiệp. Phần dư đó phải được cân bằng bằng loại bỏ carbon. Nhưng phần dư phải nhỏ. Nếu doanh nghiệp giữ nguyên phát thải rồi mua tín chỉ để "bù", đó không phải là net zero theo các chuẩn hiện hành.

Net zero khác trung hoà carbon (carbon neutral) thế nào?

Hai thuật ngữ hay bị dùng lẫn. Chúng khác nhau ở mức giảm phát thải yêu cầu và vai trò của tín chỉ carbon.

Trung hoà carbon (carbon neutrality) hiện có chuẩn quốc tế là ISO 14068-1:2023. Chuẩn này thay cho PAS 2060 của BSI. Doanh nghiệp được phép dùng tín chỉ để bù trừ phần phát thải còn lại, nhưng phải có kế hoạch quản lý carbon và ưu tiên giảm phát thải trước khi bù trừ.

Net zero theo chuẩn của Science Based Targets initiative (SBTi) đòi hỏi giảm sâu theo khoa học khí hậu. Tín chỉ carbon không được tính vào mục tiêu giảm. Chỉ phần phát thải dư còn lại ở năm net zero mới được trung hoà, và phải bằng loại bỏ carbon.

Hiểu đơn giản: trung hoà carbon có thể đạt sớm nhờ bù trừ. Net zero là cam kết chuyển đổi thật trong vận hành và chuỗi giá trị.

Việt Nam cam kết net zero 2050 như thế nào?

Tại COP26 ở Glasgow tháng 11/2021, Thủ tướng Phạm Minh Chính công bố Việt Nam phấn đấu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Từ đó, cam kết được cụ thể hoá bằng nhiều văn bản.

• Quyết định 896/QĐ-TTg ngày 26/7/2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050. Chiến lược đặt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và phát thải đạt đỉnh vào năm 2035.
• NDC cập nhật năm 2022 (Đóng góp do quốc gia tự quyết định) nâng mục tiêu năm 2030: giảm 15,8% phát thải so với kịch bản phát triển thông thường (BAU) bằng nguồn lực trong nước, và 43,5% nếu có hỗ trợ quốc tế. Việt Nam đang xây dựng NDC 3.0 cho giai đoạn 2026–2035.
• Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính, kiểm kê và lộ trình thị trường carbon trong nước.
• Quyết định 42/2026/QĐ-TTg cập nhật danh mục 2.441 cơ sở thuộc 6 lĩnh vực phải kiểm kê khí nhà kính, có hiệu lực từ 25/9/2026.

Cam kết quốc gia không tự động thành nghĩa vụ net zero cho từng doanh nghiệp. Nghĩa vụ pháp lý hiện nay chủ yếu là kiểm kê, báo cáo và thực hiện giảm nhẹ với các cơ sở trong danh mục. Nhưng hướng đi đã rõ: dữ liệu phát thải sẽ ngày càng được yêu cầu nhiều hơn.

Net zero ở cấp doanh nghiệp theo chuẩn SBTi là gì?

SBTi là tổ chức đặt chuẩn được dùng rộng rãi nhất cho mục tiêu khí hậu doanh nghiệp. Bộ chuẩn chính là Corporate Net-Zero Standard.

Phiên bản 1 ra đời tháng 10/2021, sau đó có các bản sửa nhỏ 1.1, 1.2 và 1.3 (tháng 9/2025), 1.3.1 (tháng 4/2026). Phiên bản 2.0 được công bố tháng 6/2026. Theo SBTi, phiên bản 1 vẫn mở để đặt mục tiêu đến ngày 31/01/2028. Doanh nghiệp đã có mục tiêu đến 2030 nên đặt mục tiêu cho chu kỳ tiếp theo theo phiên bản 2.0 từ năm 2028.

Những điểm chính của phiên bản 2.0:

• Mục tiêu ngắn hạn 5 năm là bắt buộc cho phạm vi 1 và 2 với mọi doanh nghiệp. Mục tiêu phạm vi 3 bắt buộc với doanh nghiệp nhóm A.
• Hai nhóm doanh nghiệp. Nhóm A gồm doanh nghiệp lớn ở mọi quốc gia (doanh thu từ 450 triệu euro hoặc từ 1.000 lao động quy đổi toàn thời gian) và doanh nghiệp vừa ở nước thu nhập cao. Nhóm B gồm doanh nghiệp nhỏ ở mọi quốc gia và doanh nghiệp vừa ở nước thu nhập thấp hơn. Phần lớn doanh nghiệp có công ty mẹ tại Việt Nam sẽ thuộc nhóm B.
• Mục tiêu net zero là tự chọn. Nếu đặt, mục tiêu net zero gồm mục tiêu ngắn hạn, dài hạn cho cả ba phạm vi và trung hoà phần phát thải dư ở năm net zero.
• Thứ bậc hành động. Ưu tiên giảm trực tiếp trong vận hành và chuỗi giá trị, sau đó mới đến hành động trong hệ thống dùng chung (như lưới điện) và hành động cấp ngành.
• Trách nhiệm với phát thải đang diễn ra là chương trình ghi nhận tự nguyện. SBTi dự định bắt buộc từ năm 2035.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ có cách tiếp cận riêng. Xem chi tiết trong bài Net Zero cho SME: lộ trình 5 bước và áp lực chuỗi cung ứng.

Tín chỉ carbon có vai trò gì trong net zero?

Tín chỉ carbon là công cụ hỗ trợ, không phải lối tắt. Theo SBTi, tín chỉ chất lượng cao là phần bổ sung, không thay thế việc doanh nghiệp tự giảm dấu chân carbon.

Có ba điểm cần nhớ:

1. Không trừ vào mục tiêu giảm. Mức giảm phải đến từ chính hoạt động của doanh nghiệp và chuỗi giá trị.
2. Trung hoà phần dư bằng loại bỏ carbon. Ở năm net zero, phần phát thải còn lại phải được cân bằng bằng loại bỏ carbon, không phải bằng tín chỉ tránh phát thải.
3. Đóng góp ngoài chuỗi giá trị là tự nguyện. Doanh nghiệp có thể tài trợ các dự án khí hậu bên ngoài, nhưng đó là đóng góp, không phải giảm phát thải của mình.

Tìm hiểu thêm về các loại tín chỉ trong bài Tín chỉ carbon là gì?.

Doanh nghiệp bắt đầu hành trình net zero từ đâu?

Lộ trình net zero của doanh nghiệp nào cũng đi theo bốn bước. Thứ tự không nên đảo.

1. Kiểm kê khí nhà kính. Đo phát thải phạm vi 1 (đốt nhiên liệu, môi chất lạnh, quy trình), phạm vi 2 (điện mua vào) và phạm vi 3 (chuỗi giá trị). Chuẩn dùng cho cấp tổ chức là ISO 14064-1 và GHG Protocol. Với sản phẩm, dấu chân carbon tính theo ISO 14067. Xem quy trình kiểm kê khí nhà kính 2026 và phát thải phạm vi 3 là gì.
2. Chọn năm cơ sở và đặt mục tiêu. Năm cơ sở phải có dữ liệu đầy đủ, kiểm chứng được. Mục tiêu nên theo chuẩn SBTi để có căn cứ khoa học và được khách hàng quốc tế công nhận.
3. Giảm phát thải. Bắt đầu từ hiệu quả năng lượng, chuyển đổi nhiên liệu, điện tái tạo, rồi đến làm việc với nhà cung cấp. Xem các giải pháp giảm phát thải khí nhà kính. Với điện mua từ lưới, chứng chỉ năng lượng tái tạo có thể hỗ trợ báo cáo phạm vi 2 theo phương pháp thị trường, xem REC và I-REC là gì.
4. Trung hoà phần dư. Chỉ làm ở cuối hành trình, cho phần phát thải thực sự khó giảm, bằng loại bỏ carbon chất lượng cao.

Bước 1 quyết định chất lượng của cả ba bước sau. Nếu số liệu kiểm kê thiếu hoặc sai, mục tiêu sẽ sai, và doanh nghiệp không chứng minh được mình đã giảm.

Vì sao doanh nghiệp Việt Nam nên quan tâm net zero từ bây giờ?

Lý do thực tế nhất là thị trường. Có ba nguồn áp lực rõ ràng:

• CBAM của EU. Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới bước vào giai đoạn chính thức từ 1/1/2026 với sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, hydro và điện. Nhà nhập khẩu EU cần dữ liệu phát thải gắn với sản phẩm từ nhà sản xuất. Xem CBAM là gì.
• Khách hàng có mục tiêu khí hậu. Chuẩn SBTi 2.0 cho phép doanh nghiệp đặt mục tiêu theo tỷ lệ nhà cung cấp cấp 1 có mục tiêu khoa học. Nghĩa là nhà cung cấp Việt Nam sẽ được yêu cầu đo và giảm phát thải.
• Quy định trong nước. 2.441 cơ sở trong danh mục Quyết định 42/2026/QĐ-TTg phải kiểm kê. Danh mục được cập nhật định kỳ, nên doanh nghiệp đang tăng trưởng có thể bước vào danh mục ở lần sau.

Bắt đầu sớm giúp doanh nghiệp có số liệu nền tốt, tìm được biện pháp giảm rẻ trước, và trả lời nhanh khi khách hàng hỏi.

Câu hỏi thường gặp về net zero

Net zero có nghĩa là doanh nghiệp không còn phát thải?

Không. Net zero nghĩa là phát thải còn lại rất nhỏ và được cân bằng bằng lượng carbon loại bỏ khỏi khí quyển. Theo SBTi, phần dư ở năm net zero thường khoảng 10% hoặc thấp hơn so với năm cơ sở.

Net zero và trung hoà carbon, cái nào khó hơn?

Net zero khó hơn. Trung hoà carbon theo ISO 14068-1 cho phép bù trừ bằng tín chỉ. Net zero theo SBTi đòi hỏi giảm sâu trước, tín chỉ không tính vào mục tiêu giảm.

Doanh nghiệp Việt Nam có bắt buộc phải đạt net zero không?

Hiện chưa có quy định bắt buộc từng doanh nghiệp đạt net zero. Nghĩa vụ hiện hành là kiểm kê, báo cáo và giảm nhẹ với các cơ sở trong danh mục Quyết định 42/2026/QĐ-TTg. Doanh nghiệp có thể tra cứu xem mình có thuộc danh mục không.

Nên đặt mục tiêu SBTi theo phiên bản 1 hay 2.0?

Phiên bản 1 còn mở để đặt mục tiêu đến ngày 31/01/2028. Doanh nghiệp đã chuẩn bị theo phiên bản 1 được SBTi khuyến khích nộp theo phiên bản này. Doanh nghiệp mới bắt đầu nên tìm hiểu phiên bản 2.0 vì đây là chuẩn cho các chu kỳ sau.

Bước đầu tiên để hướng tới net zero là gì?

Kiểm kê khí nhà kính theo ISO 14064-1 hoặc GHG Protocol. Không có số liệu đo được thì không đặt được mục tiêu đáng tin và không chứng minh được kết quả giảm.

EcoCheck hỗ trợ doanh nghiệp thế nào?

EcoCheck là phần mềm và dịch vụ kiểm kê khí nhà kính cho doanh nghiệp Việt Nam. Doanh nghiệp nhập dữ liệu hoạt động, hệ thống tính phát thải phạm vi 1, 2, 3 theo ISO 14064-1 và GHG Protocol, và lập báo cáo theo mẫu của Nghị định 06/2022/NĐ-CP. Đây là nền dữ liệu để đặt mục tiêu và theo dõi tiến độ net zero.