Phát thải là gì? Trực tiếp, gián tiếp và Scope 1, 2, 3

Cập nhật: 17/10/2026.

Phát thải là gì? Phát thải là việc con người thải một chất ra môi trường, thường là khí vào khí quyển. Với doanh nghiệp, phát thải là lượng khí nhà kính (CO₂, CH₄, N₂O, khí F) thải ra, đo bằng tấn CO₂ tương đương (tCO₂e), chia thành trực tiếp (Scope 1) và gián tiếp (Scope 2, 3).

Phát thải nghĩa là gì?

"Phát thải" là từ Hán Việt, tương ứng với emission trong tiếng Anh. Nghĩa rộng của từ này là mọi thứ một hoạt động thải ra môi trường: khí thải ống khói, bụi, nước thải, tiếng ồn. Khi bàn về biến đổi khí hậu, kiểm kê hay ESG, "phát thải" gần như luôn được hiểu là phát thải khí nhà kính.

Văn bản Việt Nam định nghĩa rất ngắn. Thông tư 38/2023/TT-BCT của Bộ Công Thương (khoản 1 Điều 3) coi phát thải khí nhà kính là hoạt động giải phóng khí nhà kính vào khí quyển. Nghị định 06/2022/NĐ-CP (khoản 15 Điều 3) định nghĩa tấn CO₂ tương đương là khối lượng các khí nhà kính quy đổi về CO₂ theo hệ số làm nóng toàn cầu (GWP) do IPCC quy định.

Vì mỗi khí giữ nhiệt khác nhau, mọi khí đều được nhân với GWP để cộng chung. Ví dụ, 1 tấn CH₄ được tính bằng vài chục tấn CO₂ tương đương, tùy bộ GWP (AR5 hay AR6) mà báo cáo áp dụng.

Phát thải trực tiếp và gián tiếp khác nhau thế nào?

Khác biệt nằm ở ai sở hữu hoặc kiểm soát nguồn thải. GHG Protocol Corporate Standard định nghĩa: phát thải trực tiếp đến từ nguồn công ty sở hữu hoặc kiểm soát; phát thải gián tiếp là hệ quả hoạt động của công ty nhưng xảy ra tại nguồn của đơn vị khác.

Ranh giới tổ chức quyết định "trực tiếp" hay "gián tiếp"

Cùng một hoạt động có thể là trực tiếp với công ty này nhưng gián tiếp với công ty khác. Vì vậy, trước khi phân loại, doanh nghiệp phải chọn phương pháp hợp nhất: tỷ lệ vốn chủ sở hữu hoặc quyền kiểm soát (tài chính hoặc vận hành). Ranh giới tổ chức cộng với ranh giới hoạt động (chọn tính Scope nào) tạo thành ranh giới kiểm kê.

Hình 1: Sơ đồ phạm vi tổ chức và phạm vi hoạt động của một công ty

Ví dụ: Công ty mẹ X sở hữu 100% và kiểm soát hai nhà máy A, B; X chỉ nắm 30% cổ phần, không có quyền kiểm soát, ở nhà máy C.

• Chọn tỷ lệ vốn chủ sở hữu: X tính toàn bộ phát thải của A, B và 30% phát thải của C.
• Chọn quyền kiểm soát: X chỉ hợp nhất A và B. Phát thải của C không nằm trong Scope 1, 2 của X; phần liên quan có thể được báo cáo ở Scope 3, hạng mục đầu tư.

Sau đó X quyết định chỉ tính Scope 1, 2 hay thêm các hạng mục Scope 3 liên quan, rồi áp dụng nhất quán cho mọi cơ sở trong ranh giới.

Scope 1, 2, 3 là gì?

Để tránh hai công ty cùng tính một lượng phát thải trong cùng một phạm vi, GHG Protocol chia phát thải thành ba "scope" (phạm vi). Tối thiểu, doanh nghiệp phải tính và báo cáo riêng Scope 1 và Scope 2; Scope 3 là phần báo cáo tùy chọn theo Corporate Standard. Bài GHG Protocol là gì giải thích đầy đủ bộ chuẩn này.

Hình 2: Tổng quan về các phạm vi và lượng phát thải trong chuỗi giá trị

Scope 1: phát thải trực tiếp

Scope 1 gồm phát thải từ nguồn doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát, thuộc bốn nhóm:

• Đốt nhiên liệu ở nguồn cố định: lò hơi, lò nung, tua-bin, máy phát điện.
• Đốt nhiên liệu ở nguồn di động: xe tải, xe nâng, ô tô, tàu thuyền của công ty.
• Quá trình công nghiệp: phản ứng hóa học, vật lý tạo khí nhà kính, như nung clinker xi măng, luyện thép, sản xuất amoniac.
• Phát tán, rò rỉ: rò rỉ môi chất lạnh HFC từ điều hòa, kho lạnh; CH₄ từ hệ thống xử lý nước thải, bãi chôn lấp.

Hai lưu ý thường bị bỏ sót. Thứ nhất, CO₂ từ đốt sinh khối (trấu, củi, viên nén gỗ) không cộng vào Scope 1 mà báo cáo riêng; CH₄ và N₂O từ đốt sinh khối vẫn tính vào Scope 1. Thứ hai, điện tự sản xuất rồi bán cho đơn vị khác không được trừ khỏi Scope 1 của mình. Hệ số cho diesel, xăng, LPG, than có trong bài hệ số phát thải nhiên liệu.

Scope 2: phát thải gián tiếp từ năng lượng mua vào

Scope 2 là phát thải khi sản xuất điện, hơi, nhiệt hoặc lạnh mà doanh nghiệp mua và tiêu thụ. Khí thực tế thoát ra ở nhà máy điện, nhưng được tính cho bên dùng điện vì nhu cầu của họ gây ra lượng phát thải đó. Với nhiều nhà máy, văn phòng và tòa nhà, đây là nguồn lớn nhất và cũng dễ giảm nhất.

Cách tính: nhân lượng điện mua (MWh) với hệ số phát thải lưới điện Việt Nam. Hệ số chính thức mới nhất là 0,6187 tCO₂/MWh cho năm 2024 (Công văn 1232/BNNMT-BĐKH ngày 30/09/2026).

Tổn thất truyền tải và phân phối (T&D): phần điện hao hụt trên lưới được tính vào Scope 2 của đơn vị sở hữu lưới, không phải của người dùng cuối. Người dùng cuối có thể báo cáo phần này ở Scope 3, hạng mục 3. Nhờ đó không ai tính trùng.

Hình 3: Cân bằng điện năng

Scope 3: các phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị

Scope 3 gồm mọi phát thải gián tiếp còn lại, ở thượng nguồn (nguyên liệu mua vào, vận chuyển đầu vào, đi công tác) và hạ nguồn (vận chuyển hàng bán, khách hàng sử dụng và thải bỏ sản phẩm). GHG Protocol chia Scope 3 thành 15 hạng mục; danh sách đầy đủ kèm ví dụ ở bài Scope 3 là gì.

Một hoạt động thuộc Scope 1 hay Scope 3 tùy quyền sở hữu: chở hàng bằng xe của công ty là Scope 1, thuê nhà xe chở là Scope 3.

Hình 4: So sánh Scope 1, Scope 2 và Scope 3 kèm ví dụ tại nhà máy

Ví dụ phân loại phát thải tại một nhà máy Việt Nam

Bảng dưới phân loại các hoạt động thường gặp ở một nhà máy sản xuất trong khu công nghiệp.

Ví dụ mua bán điện: ai báo cáo phần nào?

Chuỗi mua bán điện cho thấy rõ nguyên tắc "không tính trùng":

• Công ty A (nhà máy điện độc lập) sản xuất 100 MWh, thải 20 tấn CO₂: báo cáo ở Scope 1.
• Công ty B (đơn vị giao dịch điện) mua 100 MWh của A, bán hết cho C: ghi vào phần thông tin tùy chọn, tách khỏi Scope 3.
• Công ty C (công ty điện lực) tiêu hao 5 MWh trên lưới của mình và bán 95 MWh cho D: phần 5 MWh tổn thất vào Scope 2; phần 95 MWh bán cho người dùng cuối vào Scope 3.
• Công ty D (người dùng cuối) dùng 95 MWh: báo cáo ở Scope 2; có thể báo cáo phần tổn thất T&D thượng nguồn ở Scope 3.

Hình 5: Ví dụ kiểm kê khí nhà kính từ việc mua và bán điện năng

Nếu D lắp tổ máy đồng phát nhiệt điện, toàn bộ phát thải của tổ máy vào Scope 1 của D. Phần điện dư D bán cho công ty E được E tính vào Scope 2 của E.

Cách tính phát thải: công thức và ví dụ

Hầu hết phát thải được tính, không đo trực tiếp, theo công thức chung:

Phát thải (tCO₂e) = Số liệu hoạt động × Hệ số phát thải × GWP

• Scope 1: máy phát đốt 10.000 lít dầu DO trong năm. Với khoảng 2,69 kg CO₂e/lít (hệ số Quyết định 2626/QĐ-BTNMT, nhiệt trị IPCC 2006, đã cộng CH₄ và N₂O), phát thải khoảng 26,9 tCO₂e.
• Scope 2: nhà máy dùng 500.000 kWh (500 MWh) điện lưới. 500 × 0,6187 = 309,35 tCO₂.

Hình 6: Công thức tính phát thải, ví dụ Scope 1 và Scope 2

Ví dụ trên cho thấy điện thường lớn hơn nhiều so với dầu ở nhà máy không có lò hơi. Bảng hệ số, công thức từng bước và mẫu Excel có trong bài công cụ tính phát thải khí nhà kính Scope 1, 2.

Doanh nghiệp phải báo cáo phát thải nào theo quy định Việt Nam?

Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) yêu cầu cơ sở trong danh mục do Thủ tướng ban hành phải kiểm kê khí nhà kính. Danh mục lập theo khoản 1 Điều 6: cơ sở phát thải từ 3.000 tCO₂e/năm trở lên, hoặc nhà máy, tòa nhà thương mại, công ty vận tải hàng hóa tiêu thụ từ 1.000 TOE/năm, hoặc cơ sở xử lý chất thải rắn từ 65.000 tấn/năm. Danh mục hiện hành là Quyết định 42/2026/QĐ-TTg với 2.441 cơ sở.

Về phạm vi, Điều 16 Thông tư 38/2023/TT-BCT (ngành Công Thương) chỉ gồm hai nhóm nguồn: trực tiếp (đốt nhiên liệu cố định, di động, quá trình công nghiệp, phát tán, môi chất lạnh, chất thải) và gián tiếp từ điện, hơi tiêu thụ. Nói cách khác, báo cáo bắt buộc chỉ gồm Scope 1 và Scope 2. Scope 3 là tự nguyện; nếu có, nên trình bày riêng và không cộng vào tổng phát thải nộp theo Nghị định 06.

Chưa rõ cơ sở mình có trong danh mục không? Xem bài doanh nghiệp có phải kiểm kê khí nhà kính không.

Câu hỏi thường gặp

Phát thải nghĩa là gì trong tiếng Anh?

Phát thải là emission (danh từ), động từ là emit. "Phát thải khí nhà kính" là greenhouse gas (GHG) emissions; "giảm phát thải" là emission reduction.

Phát thải khí nhà kính gồm những khí nào?

Bảy khí theo GHG Protocol: CO₂, CH₄, N₂O, HFCs, PFCs, SF₆ và NF₃. Tất cả được quy đổi về tấn CO₂ tương đương bằng hệ số GWP.

Điện mua từ EVN là phát thải trực tiếp hay gián tiếp?

Gián tiếp, thuộc Scope 2. Khí thải sinh ra ở nhà máy điện, nhưng được tính cho doanh nghiệp tiêu thụ điện.

Xe tải thuê ngoài thuộc Scope nào?

Scope 3: hạng mục 4 nếu chở hàng đầu vào hoặc vận chuyển do công ty trả tiền, hạng mục 9 nếu là vận chuyển hạ nguồn do bên khác trả. Nếu xe thuộc sở hữu hoặc kiểm soát của công ty thì là Scope 1.

Phát thải phạm vi 3 có bắt buộc ở Việt Nam không?

Không. Báo cáo theo Nghị định 06 chỉ gồm phát thải trực tiếp và gián tiếp từ năng lượng. Scope 3 thường do khách hàng xuất khẩu, nhà đầu tư hoặc mục tiêu SBTi yêu cầu.

tCO₂e là gì?

Là tấn CO₂ tương đương, đơn vị quy đổi mọi khí nhà kính về CO₂ theo GWP. Văn bản Việt Nam thường viết là tCO₂tđ.

Đốt trấu, củi có tính vào phát thải không?

CO₂ từ đốt sinh khối được báo cáo riêng, ngoài Scope 1. CH₄ và N₂O sinh ra khi đốt vẫn tính vào Scope 1.

Nếu cơ sở của bạn thuộc diện bắt buộc và cần hoàn thành báo cáo trước 31/3/2027, xem dịch vụ kiểm kê khí nhà kính của EcoCheck.

Hạn nộp báo cáo kiểm kê lần tới: 31/3/2027. Kiểm tra cơ sở có thuộc diện bắt buộc không, hoặc đăng ký dùng thử EcoCheck để ghi số liệu và lập báo cáo theo NĐ 06, ngay trên web hoặc trong ChatGPT, Claude.

Đọc thêm: GHG Protocol là gì? Các bộ tiêu chuẩn, 5 nguyên tắc và cập nhật 2026