Giai đoạn 2026–2030 đánh dấu bước chuyển dịch quan trọng của Việt Nam từ vị thế "chuẩn bị, tự nguyện" sang "bắt buộc và thực chất" trong lộ trình giảm phát thải khí nhà kính (KNK). Hai cột mốc pháp lý liên tiếp diễn ra trong nửa đầu năm 2026 là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy áp lực tuân thủ đang ngày một gia tăng đối với khối doanh nghiệp sản xuất.

Nếu như vào tháng 2/2026, Chính phủ đã chính thức phê duyệt hạn ngạch phát thải thí điểm hơn 268 triệu tấn CO₂ tương đương cho 110 cơ sở lớn thuộc ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng; thì mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục công bố Dự thảo cập nhật danh mục các cơ sở phải thực hiện kiểm kê KNK năm 2026 với quy mô mở rộng chưa từng có.

1. Những con số đáng chú ý trong danh mục cập nhật năm 2026

Theo dự thảo mới nhất, danh mục cơ sở bắt buộc phải thực hiện kiểm kê KNK sẽ tăng thêm 1.237 cơ sở so với danh mục hiện hành (đang áp dụng theo Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg với 2.171 cơ sở).

Sự gia tăng này không chỉ nằm ở số lượng mà còn phản ánh tư duy quản lý diện rộng của các cơ quan ban ngành, bao phủ hầu hết các lĩnh vực công nghiệp trọng điểm:

Việc đưa ngành sản xuất linh kiện điện tử vào danh sách bắt buộc là tín hiệu mạnh mẽ gửi đến các chuỗi cung ứng toàn cầu đang vận hành tại Việt Nam. Đây là nhóm ngành vốn chịu áp lực lớn từ các hàng rào xanh quốc tế - từ cơ chế CBAM của châu Âu đến các tiêu chuẩn chuỗi cung ứng của Apple, Samsung, Intel - và nay sẽ phải đối mặt thêm với cả rào cản pháp lý nội địa.

2. Lộ trình tuân thủ: Không còn là câu chuyện của tương lai

Đối với các nhà quản lý doanh nghiệp, dự thảo này tạo ra hai kịch bản với mức độ rủi ro khác nhau:

Đối với doanh nghiệp thuộc diện bổ sung mới: Việc chuyển đổi từ không kiểm kê sang bắt buộc kiểm kê đòi hỏi sự chuẩn bị lớn về nhân sự, hệ thống thu thập dữ liệu và ngân sách vận hành. Nếu chờ đến khi danh sách được ký ban hành chính thức mới bắt đầu triển khai, doanh nghiệp sẽ rơi vào thế bị động và đối mặt với rủi ro pháp lý không nhỏ.

Đối với doanh nghiệp đã nằm trong danh sách cũ: Việc phân bổ hạn ngạch thí điểm cho 110 cơ sở lớn vào đầu năm 2026 chính là phát súng đầu tiên. Trong giai đoạn này, các tiêu chuẩn kiểm toán phát thải, yêu cầu thẩm tra từ đơn vị độc lập và cơ quan quản lý sẽ ngày càng khắt khe hơn. Các báo cáo mang tính đối phó hoặc số liệu thiếu nhất quán sẽ khó lòng được chấp nhận.

3. Bài toán quản trị dữ liệu KNK: Vì sao Excel không còn đủ?

Một trong những thách thức lớn nhất của các nhà máy khi bước vào quy trình kiểm kê KNK là chất lượng hệ thống dữ liệu. Nhiều doanh nghiệp vẫn đang duy trì thói quen quản lý dữ liệu năng lượng và phát thải thông qua các file Excel thủ công và phương pháp này đang bộc lộ những lỗ hổng nghiêm trọng:

Rủi ro sai số tích lũy: Việc nhập tay số liệu thô từ hóa đơn điện, chất thải, nhiên liệu tiêu thụ qua nhiều phòng ban rất dễ dẫn đến sai sót lan rộng qua từng kỳ báo cáo.

Thiếu tính liên tục: Excel chỉ cung cấp cái nhìn tĩnh tại một thời điểm, không hỗ trợ doanh nghiệp theo dõi phát thải liên tục để đưa ra quyết định cắt giảm kịp thời.

Khó khăn khi thẩm tra độc lập: Khi các đơn vị kiểm toán vào cuộc, việc truy xuất nguồn gốc dữ liệu từ các file rời rạc sẽ tiêu tốn rất nhiều thời gian và chứng cứ dễ bị bác bỏ nếu không có hệ thống lưu vết rõ ràng.

4. Ba bước cốt lõi doanh nghiệp cần thực hiện ngay

Để chủ động trước khi danh mục 1.237 cơ sở mới chính thức được áp dụng, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp tập trung vào ba bước chuyển đổi nền tảng sau:

Bước 1: Phân định chính xác phạm vi phát thải

Doanh nghiệp cần xác định rõ ranh giới tổ chức và ranh giới vận hành để phân loại chính xác các nguồn phát thải trực tiếp (Scope 1) và gián tiếp (Scope 2) theo đúng đặc thù của từng nhà máy - tối thiểu theo yêu cầu của Nghị định 06/2022/NĐ-CP. Tránh tình trạng tính trùng hoặc bỏ sót nguồn phát thải ngay từ bước thiết lập phạm vi.

Bước 2: Số hóa và hệ thống hóa dòng dữ liệu

Thay vì phụ thuộc vào nhập liệu thủ công, doanh nghiệp cần thiết lập quy trình thu thập dữ liệu có minh chứng số hóa rõ ràng. Dữ liệu KNK cần được lưu trữ tập trung, có tính liên tục và sẵn sàng cho việc truy xuất nguồn gốc bất kỳ lúc nào — đây là điều kiện tối thiểu để vượt qua các đợt thẩm tra độc lập. Tìm hiểu thêm về phương pháp thu thập dữ liệu phát thải chuẩn quốc tế.

Bước 3: Chuẩn hóa theo cấu trúc luật định ngay từ bước thu thập

Đảm bảo định dạng và cấu trúc dữ liệu đầu ra tương thích hoàn toàn với các biểu mẫu báo cáo do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định. Chuẩn hóa ngay từ đầu giúp doanh nghiệp tiết kiệm tối đa thời gian làm hồ sơ và tránh phải xử lý lại toàn bộ dữ liệu khi đến kỳ nộp báo cáo.

Kết luận

Hành trình Net Zero và thị trường carbon tại Việt Nam không còn là khái niệm định hướng - đây đã trở thành các quy định pháp luật có chế tài cụ thể. Quản trị dữ liệu phát thải chính xác không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua các yêu cầu tuân thủ của Chính phủ, mà còn là điều kiện bắt buộc để giữ vững vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bản dự thảo danh mục 1.237 cơ sở mới vẫn đang trong giai đoạn lấy ý kiến và sẽ sớm được ban hành chính thức. Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật để xây dựng lộ trình tuân thủ phù hợp, càng sớm càng giảm thiểu rủi ro pháp lý trong giai đoạn mới.

Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm tại ecocheck.ai hoặc để lại câu hỏi để đội ngũ EcoCheck hỗ trợ rà soát phạm vi kiểm kê phù hợp.

Nguồn tham khảo: 

VnEconomy - Đề xuất tăng số cơ sở phải kiểm kê KNK trong danh mục cập nhật năm 2026 (tháng 5/2026); 

Báo Chính phủ - Quyết định 263/QĐ-TTg phê duyệt hạn ngạch phát thải thí điểm 2025–2026 (tháng 2/2026)