Cách tính phát thải phạm vi 3: 4 phương pháp và ví dụ

Cách tính phát thải phạm vi 3 (Scope 3) là nhân dữ liệu hoạt động trong chuỗi giá trị với hệ số phát thải, theo một trong 4 phương pháp của GHG Protocol: theo chi tiêu, theo khối lượng trung bình, theo số liệu nhà cung cấp, hoặc kết hợp. Với nhà máy sản xuất, hạng mục 1 (nguyên vật liệu mua vào) thường lớn nhất, nên nên tính kỹ hạng mục này trước.

Bài này đi vào cách tính, qua ví dụ một nhà máy cơ khí với phép tính mẫu và cách bắt đầu. Nếu cần khái niệm trước, xem Scope 3 là gì và 15 hạng mục. Nếu công ty mẹ hoặc khách hàng đang hỏi số liệu chuỗi cung ứng, xem giải pháp số liệu nhà cung cấp và Phạm vi 3 của EcoCheck. Cập nhật: 12/11/2026.

Phát thải phạm vi 3 là gì, vì sao nhà cung cấp Việt Nam bị hỏi?

Phạm vi 3 là phát thải xảy ra ở nhà cung cấp, đơn vị vận tải, khách hàng, vì hoạt động của bạn. Cách phân biệt ba phạm vi đã có trong bài phát thải là gì: Scope 1, 2, 3 và bài GHG Protocol là gì.

Chuẩn gốc là Corporate Value Chain (Scope 3) Standard, phát hành năm 2011. Chuẩn yêu cầu báo cáo theo từng hạng mục, tính toàn bộ phạm vi 3 và giải thích mọi phần loại trừ. Chuẩn đang được sửa đổi (kế hoạch công bố 12/2024), nhưng bản 2011 vẫn là bản đang dùng.

Nhà cung cấp Việt Nam bị hỏi vì phạm vi 1, 2 của bạn là một phần phạm vi 3 của khách hàng. Hai áp lực chính:

• Mục tiêu SBTi của khách hàng. Corporate Net-Zero Standard V2.0 của SBTi (công bố 11/6/2026, áp dụng từ 01/02/2027) yêu cầu doanh nghiệp nhóm A (ví dụ doanh thu từ 450 triệu EUR hoặc từ 1.000 nhân sự) đặt mục tiêu ngắn hạn cho mọi hạng mục chiếm từ 5% phạm vi 3 trở lên. Một cách được chấp nhận là tăng tỷ lệ nhà cung cấp cấp 1 đang chuyển đổi theo net-zero. Muốn đo tỷ lệ này, khách hàng phải hỏi bạn.
• Báo cáo bền vững của khách hàng châu Âu. Từ năm tài chính 2027, doanh nghiệp thuộc diện CSRD không được đòi nhà cung cấp có tối đa 1.000 lao động thông tin vượt danh mục chuẩn VSME. Danh mục này có phạm vi 1, 2, không có phạm vi 3 của bạn. Chi tiết xem bài chuẩn VSME cho nhà cung cấp Việt Nam.

Vậy việc đầu tiên là tính đúng phạm vi 1, 2 để gửi khách. Phạm vi 3 của chính bạn cần khi công ty mẹ, nhà đầu tư hoặc mục tiêu giảm phát thải đòi hỏi.

15 hạng mục Scope 3 ở một nhà máy Việt Nam

Bảng dưới theo Bảng 5.3 của Scope 3 Standard, ví dụ một nhà máy giả định làm khung xe đạp thép bán cho hãng lắp ráp châu Âu. Các hạng mục không chồng lấn, để không tính trùng.

Hạng mục không có thì ghi 0 hoặc "không áp dụng". Lưu ý: điện để chạy robot hàn thuộc phạm vi 2; chỉ phát thải sản xuất robot thuộc hạng mục 2, và tính hết vào năm mua, không khấu hao.

15 hạng mục phạm vi 3: 8 thượng nguồn, 7 hạ nguồn

Hạng mục nào thường lớn nhất với nhà máy và doanh nghiệp xuất khẩu?

Không có tỷ lệ chung cho mọi ngành. Với nhà máy, thứ tự ưu tiên thường là:

• Hạng mục 1, nguyên vật liệu. Thép, nhôm, nhựa, vải, hóa chất thường chiếm phần lớn phạm vi 3.
• Hạng mục 4 và 9, vận chuyển. Dịch vụ vận chuyển bạn mua, kể cả chở hàng bán đi, thuộc hạng mục 4; chặng khách trả cước thuộc hạng mục 9. Với hàng xuất khẩu, xem Incoterms: bán CIF thì chặng biển do bạn mua, bán FOB thì do khách mua.
• Hạng mục 3, nhiên liệu và năng lượng. Dễ tính vì dùng lại số liệu phạm vi 1, 2.
• Hạng mục 5 và 7. Đáng tính với nhà máy dệt may, da giày hàng nghìn công nhân, hoặc nhiều phế liệu, bùn thải.
• Hạng mục 11 và 12. Lớn với sản phẩm tiêu thụ năng lượng khi dùng (động cơ, điều hòa, thiết bị điện) và hàng tiêu dùng nhiều bao bì.

Với sản phẩm trung gian như sợi, phôi thép, linh kiện, nếu không ước tính được mục đích dùng cuối, chuẩn cho phép loại trừ cả bốn hạng mục 9, 10, 11, 12 kèm giải thích, nhưng không loại trừ chọn lọc một phần.

Cách tính phát thải phạm vi 3: bốn phương pháp, một ví dụ

Công thức vẫn là số liệu hoạt động nhân hệ số phát thải; khác nhau ở nguồn số liệu. Với hạng mục 1, hướng dẫn kỹ thuật tính Scope 3 của GHG Protocol (2013) nêu bốn phương pháp:

1. Theo chi tiêu (spend-based): giá trị tiền mua × hệ số phát thải trên một đơn vị tiền.
2. Theo dữ liệu trung bình (average-data): khối lượng mua × hệ số trung bình ngành của vật liệu đó.
3. Kết hợp (hybrid): số liệu nhà cung cấp (điện, nhiên liệu, phạm vi 1, 2 đã phân bổ) cộng dữ liệu thứ cấp cho phần còn thiếu.
4. Theo số liệu riêng của nhà cung cấp (supplier-specific): phát thải "từ nôi đến cổng" của chính sản phẩm nhà cung cấp bán cho bạn.

Ví dụ. Năm báo cáo, nhà máy mua 500 tấn thép ống, trị giá 10 tỷ đồng. Hệ số ghi "giả định" chỉ để minh họa, không dùng cho báo cáo thật.

Hệ số lưới điện 0,6187 tCO₂/MWh là hệ số năm 2024 theo Công văn 1232/BNNMT-BĐKH (xem hệ số phát thải lưới điện Việt Nam). Hệ số LPG 2,99 kg CO₂tđ/kg tính từ hệ số IPCC 2006 theo Quyết định 2626/QĐ-BTNMT (xem hệ số phát thải nhiên liệu). Ví dụ bỏ qua vận chuyển, chất thải phía nhà cung cấp.

Bốn con số khác nhau vì nguồn dữ liệu khác nhau, không phải vì phương pháp nào luôn cho số nhỏ hơn. Phương pháp chi tiêu phản ánh giá nhiều hơn phát thải: thép tăng giá thì phát thải "tăng" dù không ai đổi gì. Chỉ số liệu nhà cung cấp mới thể hiện việc họ lắp điện mặt trời hay đổi lò. Vì vậy hãy dùng chi tiêu để sàng lọc, rồi thay dần bằng số liệu nhà cung cấp ở các khoản lớn.

Ví dụ hạng mục 4. 500 tấn thép trên được chở 80 km về nhà máy bằng xe thuê.

• Theo quãng đường: 500 tấn × 80 km = 40.000 tấn.km × 0,1 kg CO₂tđ/tấn.km (giả định) = 4.000 kg, tức 4,0 tCO₂tđ.
• Theo nhiên liệu: nhà xe báo đã dùng 1.400 lít diesel cho các chuyến này. 1.400 × 2,72 kg CO₂tđ/lít (diesel xe tải, IPCC 2006 theo Quyết định 2626) = 3.808 kg, khoảng 3,8 tCO₂tđ. Cách này dùng số liệu thật, nên ưu tiên khi lấy được.

Ví dụ minh họa: kết quả hạng mục 1 theo bốn phương pháp

Scope 3 có nằm trong báo cáo Mẫu 06 theo Nghị định 06 không?

Không. Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) yêu cầu cơ sở trong danh mục kiểm kê cấp cơ sở và nộp báo cáo Mẫu số 06 Phụ lục II. Phạm vi do thông tư ngành hướng dẫn, ví dụ Điều 16 Thông tư 38/2023/TT-BCT chỉ gồm nguồn trực tiếp và nguồn gián tiếp từ tiêu thụ điện, hơi.

Vì vậy:

• Mẫu 06 chỉ cần phạm vi 1, 2. Cơ sở có phải nộp không: xem bài kiểm kê khí nhà kính là gì.
• Phạm vi 3 là tự nguyện. Nếu trình bày kèm, để riêng, không cộng vào tổng nộp cơ quan quản lý.
• Số liệu phạm vi 1, 2 của Mẫu 06 dùng lại được cho hạng mục 3 và cho khách hàng.

Theo ISO 14064-1:2018, phạm vi 3 tương ứng nhóm 3 đến 6; bảng đối chiếu có trong bài GHG Protocol là gì.

Dữ liệu nhà cung cấp Scope 3: khách hàng hỏi gì, bạn gửi gì?

Bảng hỏi "dữ liệu nhà cung cấp scope 3" thường cần một trong ba mức:

Ví dụ phân bổ: nhà cung cấp có tổng phạm vi 1, 2 là 2.000 tCO₂tđ, bán cho khách hàng X 25% sản lượng tính theo khối lượng. Phần phân bổ cho X là 2.000 × 25% = 500 tCO₂tđ. Ghi rõ phân bổ theo khối lượng hay doanh thu, năm số liệu và hệ số lưới điện đã dùng.

Nếu khách hỏi theo sản phẩm, xem bài cách tính dấu chân carbon sản phẩm (PCF); khái niệm cơ bản ở bài dấu chân carbon là gì. Mức nào cũng cần phạm vi 1, 2 đúng, có chứng từ; nhiều nhà máy làm phần này trên phần mềm kiểm kê khí nhà kính để xuất được cả Mẫu 06 lẫn số liệu gửi khách.

Bắt đầu tính phát thải phạm vi 3 từ đâu?

Scope 3 Standard khuyên sàng lọc trước, rồi mới dồn công thu số liệu. Lộ trình cho nhà máy:

1. Chốt phạm vi 1, 2. Có chứng từ; đây là đầu vào của hạng mục 3 và là thứ khách hỏi đầu tiên.
2. Sàng lọc cả 15 hạng mục. Ước tính nhanh từ sổ mua hàng theo chi tiêu hoặc khối lượng.
3. Chọn hạng mục ưu tiên. Xếp theo phát thải ước tính, cộng tiêu chí Bảng 6.1 của chuẩn (khả năng tác động, rủi ro, mức quan tâm của khách). Ghi lý do loại trừ.
4. Thu số liệu nhà cung cấp lớn nhất theo giá trị mua. Mời nhóm chiếm phần lớn chi tiêu trước, đặt hạn nộp. Cổng nhà cung cấp giúp tránh email qua lại và giữ minh chứng một chỗ.
5. Thay ước tính bằng số liệu thật mỗi năm. Theo dõi tỷ lệ hạng mục 1 có số liệu nhà cung cấp.

Trên EcoCheck, nhà cung cấp được mời điền miễn phí bằng biểu mẫu tiếng Việt; số liệu được duyệt đi thẳng vào phạm vi 3. Xem giải pháp số liệu nhà cung cấp và Phạm vi 3.

Lộ trình 5 bước tính phạm vi 3 cho nhà máy

Câu hỏi thường gặp

Phát thải phạm vi 3 có bắt buộc ở Việt Nam không?

Chưa. Báo cáo Mẫu 06 theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP chỉ gồm nguồn trực tiếp và gián tiếp từ điện, hơi (ví dụ Điều 16 Thông tư 38/2023/TT-BCT). Phạm vi 3 là tự nguyện, thường do khách hàng, công ty mẹ hoặc nhà đầu tư yêu cầu.

Scope 3 gồm bao nhiêu hạng mục?

15 hạng mục theo GHG Protocol Scope 3 Standard: hạng mục 1–8 là thượng nguồn, 9–15 là hạ nguồn. Doanh nghiệp báo cáo theo từng hạng mục; hạng mục không có thì ghi 0 hoặc "không áp dụng".

Tính phát thải phạm vi 3 theo chi tiêu có được chấp nhận không?

Có. Đây là một trong bốn phương pháp cho hạng mục 1 trong hướng dẫn kỹ thuật của GHG Protocol. Phương pháp này hợp để sàng lọc nhưng kém đặc thù nhất, vì phụ thuộc giá mua. Nên thay dần bằng số liệu nhà cung cấp ở các khoản lớn.

Khách hàng hỏi số liệu Scope 3, nhà cung cấp nên gửi gì?

Thường là phạm vi 1, 2 của chính bạn, đã phân bổ cho phần hàng bán cho khách, kèm cách phân bổ và năm số liệu. Nếu khách cần theo từng sản phẩm, gửi dấu chân carbon sản phẩm theo ISO 14067.

Nguồn (kiểm tra 12/11/2026)

• GHG Protocol – Corporate Value Chain (Scope 3) Accounting and Reporting Standard: Bảng 5.3, mục 5.4, 5.5, chương 6, mục 7.1.
• GHG Protocol – Technical Guidance for Calculating Scope 3 Emissions (2013): hạng mục 1, 3, 4.
• GHG Protocol – Kế hoạch sửa đổi Scope 3 Standard (12/2024).
• SBTi Corporate Net-Zero Standard V2.0 – Criteria (6/2026): Bảng 1, CNZS-C14, CNZS-C15.
• Văn bản hợp nhất 48/VBHN-BNNMT ngày 15/4/2026 – Nghị định 06/2022/NĐ-CP: Điều 11, Mẫu số 06 Phụ lục II.
• Thông tư 38/2023/TT-BCT: Điều 16, phạm vi kiểm kê cấp cơ sở.
• Công văn 1232/BNNMT-BĐKH: hệ số phát thải lưới điện năm 2024; Quyết định 2626/QĐ-BTNMT: hệ số nhiên liệu (trích qua bài 180 và 213).