Net Zero cho SME: lộ trình 5 bước, chi phí, áp lực chuỗi cung ứng

Net Zero cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) không bắt đầu bằng tiền lớn. Phần lớn SME chưa bị luật buộc kiểm kê, nhưng khách xuất khẩu đang hỏi số liệu phát thải. Lộ trình thực tế có 5 bước: đo phạm vi 1–2, cắt lãng phí năng lượng, điện mặt trời mái nhà, điện xanh, rồi đặt mục tiêu SBTi.

Bài này trả lời ba câu cho chủ SME: áp lực đến từ đâu, làm gì trước, và tiền sẽ đi vào đâu.

SME có bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính hay đạt net zero không?

Câu trả lời ngắn: phần lớn là không, ít nhất về mặt pháp lý.

Việt Nam chưa có quy định buộc từng doanh nghiệp đạt net zero. Nghĩa vụ hiện hành theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) là kiểm kê, báo cáo và giảm nhẹ phát thải với các cơ sở trong danh mục. Danh mục mới nhất ban hành theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg, gồm 2.441 cơ sở thuộc 6 lĩnh vực, có hiệu lực từ 25/9/2026.

2.441 cơ sở là con số nhỏ so với số doanh nghiệp đang hoạt động. Danh mục chủ yếu gồm các cơ sở phát thải và tiêu thụ năng lượng lớn, nên đa số doanh nghiệp nhỏ không có tên. Cách chắc chắn nhất là tra cứu tên cơ sở trong danh mục.

Nhưng "không bắt buộc" không có nghĩa là "không cần". Áp lực với SME đến chủ yếu từ khách hàng, không từ cơ quan quản lý.

Áp lực net zero đến với SME từ đâu?

Có ba kênh chính. Cả ba đều đi qua chuỗi cung ứng.

CBAM của EU

Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) vào giai đoạn chính thức từ 1/1/2026. Hàng thuộc diện gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, hydro và điện. Theo Quy định (EU) 2025/2083, nhà nhập khẩu nhập dưới 50 tấn hàng CBAM mỗi năm được miễn nghĩa vụ. Ủy ban châu Âu ước tính ngưỡng này miễn cho khoảng 182.000 nhà nhập khẩu, phần lớn là SME và cá nhân, nhưng vẫn bao phủ trên 99% lượng phát thải trong phạm vi.

Với SME Việt Nam làm hàng thép, nhôm, ốc vít, linh kiện cho khách EU, điều này có nghĩa: khách nhập khẩu lớn vẫn sẽ hỏi phát thải gắn với sản phẩm của bạn. Xem CBAM là gì.

Chuẩn báo cáo tự nguyện VSME cho SME châu Âu

Ngày 30/7/2025, Ủy ban châu Âu ban hành Khuyến nghị (EU) 2025/1710 về chuẩn báo cáo bền vững tự nguyện cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (VSME), do EFRAG xây dựng. Khuyến nghị đề nghị các công ty lớn và ngân hàng khi xin dữ liệu bền vững từ SME trong chuỗi giá trị thì bám theo VSME, tránh mỗi khách một biểu mẫu.

VSME áp dụng cho SME châu Âu, không trực tiếp cho doanh nghiệp Việt Nam. Nhưng nó cho thấy bộ câu hỏi mà khách EU sẽ dùng. Trong đó có số liệu phát thải phạm vi 1 và 2.

Yêu cầu dữ liệu phạm vi 3 của khách hàng

Phát thải của nhà cung cấp là phạm vi 3 của khách hàng. Khi khách đặt mục tiêu khí hậu, họ cần số liệu từ bạn. Chuẩn SBTi Corporate Net-Zero Standard 2.0 (tháng 6/2026) còn cho phép doanh nghiệp đặt mục tiêu theo tỷ lệ nhà cung cấp cấp 1 có mục tiêu khoa học. Nghĩa là khách sẽ không chỉ hỏi số liệu, mà còn hỏi bạn đã đặt mục tiêu chưa. Xem phát thải phạm vi 3 là gì.

Lộ trình net zero 5 bước cho SME là gì?

Thứ tự dưới đây đi từ rẻ đến tốn kém, từ dữ liệu đến cam kết. Bảng tóm tắt trước, chi tiết từng bước ở sau.

Bước 1: Đo phát thải phạm vi 1 và 2

Với SME, phạm vi 1 và 2 thường chỉ gồm vài nguồn: điện mua từ lưới, dầu diesel cho máy phát hoặc xe nâng, gas cho bếp hoặc lò, và môi chất lạnh nạp bổ sung cho điều hoà. Dữ liệu nằm sẵn trong hoá đơn và sổ kế toán.

Đo theo ISO 14064-1 hoặc GHG Protocol giúp số liệu dùng được cho nhiều khách cùng lúc. Chọn một năm có dữ liệu đầy đủ làm năm cơ sở. Phạm vi 3 có thể làm sau, bắt đầu từ các hạng mục lớn như nguyên liệu mua vào. Xem quy trình kiểm kê khí nhà kính 2026.

Bước 2: Cắt lãng phí năng lượng

Đây là bước có lợi nhanh nhất vì vừa giảm phát thải, vừa giảm hoá đơn. Các điểm thường gặp ở nhà xưởng:

• Rò rỉ khí nén. Máy nén khí chạy liên tục để bù rò rỉ.
• Động cơ, quạt, bơm chạy hết công suất trong khi tải thay đổi. Biến tần thường giải quyết được.
• Chiếu sáng cũ, chiếu sáng ở khu vực không có người.
• Điều hoà, kho lạnh bảo trì kém, rò môi chất lạnh.
• Máy chạy không tải ngoài giờ sản xuất.

Kết quả bước 1 chỉ ra nguồn nào lớn nhất. Ưu tiên nguồn đó. Xem thêm các giải pháp giảm phát thải khí nhà kính.

Bước 3: Lắp điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ

Với nhà xưởng có mái rộng, điện mặt trời mái nhà là cách giảm phát thải phạm vi 2 trực tiếp nhất. Khung pháp lý đã thay đổi nhiều lần, nên cần nắm bản hiện hành:

• Nghị định 135/2024/NĐ-CP từng quy định riêng về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Nghị định này hết hiệu lực khi Nghị định 58/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ 3/3/2025.
• Nghị định 58/2025/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Điện lực về năng lượng tái tạo. Mức bán điện dư lên lưới ban đầu là tối đa 20%.
• Nghị định 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 sửa cơ chế mua bán điện dư: sản lượng điện dư được bán không vượt quá 50% sản lượng điện phát.

Mục đích chính vẫn là tự dùng. Trước khi lắp, doanh nghiệp nên hỏi Sở Công Thương và đơn vị điện lực địa phương về thủ tục thông báo hoặc đăng ký, điều kiện bán điện dư và yêu cầu phòng cháy chữa cháy với công trình của mình.

Bước 4: Mua điện xanh từ lưới bằng I-REC hoặc DPPA

Phần điện vẫn mua từ lưới có thể được "xanh hoá" trong báo cáo phạm vi 2 theo phương pháp thị trường (market-based) của GHG Protocol.

• Chứng chỉ I-REC: mỗi chứng chỉ đại diện cho 1 MWh điện tái tạo. Phù hợp với SME vì mua được theo khối lượng nhỏ. Xem REC và I-REC là gì.
• DPPA (mua bán điện trực tiếp): theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP, dành cho khách hàng sử dụng điện lớn. Ngưỡng hiện hành là bình quân 200.000 kWh/tháng, Bộ Công Thương có thể điều chỉnh. Phần lớn SME chưa đạt ngưỡng này.

Lưu ý: luôn báo cáo cả hai con số phạm vi 2, theo vị trí (location-based) và theo thị trường. Chứng chỉ không làm giảm số theo vị trí.

Bước 5: Đặt mục tiêu theo SBTi

Khi đã có năm cơ sở và đã làm các biện pháp dễ, SME có thể đặt mục tiêu có căn cứ khoa học. Hiện có hai lựa chọn:

• Lộ trình SME theo phiên bản 1. Từ 1/1/2024, SBTi xác định SME dựa trên các tiêu chí gồm: phát thải phạm vi 1 và 2 (theo vị trí) dưới 10.000 tCO2e, dưới 250 lao động, doanh thu dưới 50 triệu euro, tổng tài sản dưới 25 triệu euro, và không thuộc một số ngành loại trừ. SME không bắt buộc đặt mục tiêu ngắn hạn cho phạm vi 3 nhưng phải cam kết đo và giảm phạm vi 3. Theo SBTi, phiên bản 1 còn mở để đặt mục tiêu đến hết năm 2027.
• Nhóm B theo phiên bản 2.0. Nhóm B gồm doanh nghiệp nhỏ ở mọi quốc gia và doanh nghiệp vừa ở nước thu nhập thấp hơn. Mục tiêu 5 năm cho phạm vi 1 và 2 là bắt buộc. Mục tiêu phạm vi 3, công bố kế hoạch chuyển đổi và đảm bảo số liệu năm cơ sở là tuỳ chọn với nhóm B.

SBTi cập nhật tiêu chí khá thường xuyên. Trước khi đăng ký, nên đọc lại tài liệu mới nhất trên trang sciencebasedtargets.org.

Lộ trình net zero 5 bước cho SME

Chi phí net zero của SME nằm ở đâu?

Chi phí của SME thường rơi vào bốn nhóm. Hiểu rõ từng nhóm giúp tránh chi sai chỗ.

• Đo lường: thời gian thu thập hoá đơn, tính toán, lập báo cáo. Đây là khoản nhỏ nhất nhưng làm nền cho mọi khoản khác. Phần mềm giúp giảm công sức khi phải cập nhật hằng năm và trả lời nhiều khách.
• Hiệu quả năng lượng: sửa rò rỉ, thay thiết bị, lắp biến tần. Nhiều hạng mục tự hoàn vốn nhờ hoá đơn điện giảm.
• Điện mặt trời mái nhà: khoản đầu tư lớn nhất. Nên tính thời gian hoàn vốn dựa trên biểu đồ phụ tải thực tế, vì điện tự dùng có giá trị cao hơn điện dư bán lên lưới.
• Điện xanh và mục tiêu: mua I-REC, phí thẩm định mục tiêu SBTi. Nên làm sau khi đã có số liệu và biện pháp giảm.

Sai lầm tốn kém nhất là mua tín chỉ carbon để tuyên bố "trung hoà" trước khi đo. Tín chỉ không tính vào mục tiêu giảm của SBTi. Nó cũng không trả lời được câu hỏi của khách: phát thải trên mỗi sản phẩm của bạn là bao nhiêu. Xem tín chỉ carbon là gì để hiểu đúng vai trò của tín chỉ.

SME nên tránh những sai lầm nào?

• Chờ đến khi khách yêu cầu mới đo. Khi đó doanh nghiệp không có năm cơ sở và phải trả lời gấp.
• Dùng hệ số phát thải không rõ nguồn. Khách và đơn vị thẩm tra sẽ hỏi nguồn hệ số. Hệ số lưới điện nên dùng số do cơ quan có thẩm quyền công bố.
• Tuyên bố "net zero" khi mới làm một biện pháp. Lắp điện mặt trời là bước tốt, nhưng chưa phải net zero.
• Bỏ quên môi chất lạnh. Rò rỉ môi chất lạnh như R-22, R-410A có hệ số làm nóng toàn cầu cao, có thể chiếm phần đáng kể trong phạm vi 1 của văn phòng và kho lạnh.

Câu hỏi thường gặp về net zero cho SME

Doanh nghiệp nhỏ có cần làm net zero khi không nằm trong danh mục kiểm kê bắt buộc?

Không bắt buộc về pháp lý. Nhưng nếu bán hàng cho khách xuất khẩu hoặc tập đoàn đa quốc gia, bạn sẽ được hỏi số liệu phát thải. Có số liệu sẵn giúp giữ đơn hàng.

SME nên bắt đầu từ phạm vi nào?

Bắt đầu từ phạm vi 1 và 2 vì dữ liệu có sẵn trong hoá đơn. Phạm vi 3 làm sau, ưu tiên hạng mục lớn như nguyên liệu mua vào và vận chuyển.

Điện mặt trời mái nhà có được bán điện dư lên lưới không?

Có, theo điều kiện của Nghị định 58/2025/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP. Sản lượng điện dư bán lên lưới không vượt quá 50% sản lượng điện phát. Nên xác nhận điều kiện cụ thể với điện lực địa phương.

SME có tham gia DPPA được không?

DPPA theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP dành cho khách hàng sử dụng điện lớn, ngưỡng hiện hành bình quân 200.000 kWh/tháng. Phần lớn SME chưa đạt ngưỡng, nên I-REC là lựa chọn thực tế hơn.

SME có đặt được mục tiêu SBTi không?

Có. Phiên bản 1 có lộ trình riêng cho SME, còn mở đến hết năm 2027. Phiên bản 2.0 xếp doanh nghiệp nhỏ vào nhóm B với yêu cầu tối thiểu nhẹ hơn. Tìm hiểu nền tảng trong bài Net Zero là gì?.

EcoCheck hỗ trợ SME thế nào?

EcoCheck là phần mềm và dịch vụ kiểm kê khí nhà kính cho doanh nghiệp Việt Nam. SME nhập hoá đơn điện, nhiên liệu, môi chất lạnh; hệ thống tính phát thải phạm vi 1, 2, 3 theo ISO 14064-1 và GHG Protocol, và xuất số liệu để trả lời khách hàng. Với yêu cầu theo sản phẩm, dấu chân carbon sản phẩm được tính theo ISO 14067.